د ژوند لاره - راه زندگی

ټول ښه راغلاست.
در پودکاست قبلی در مورد دلایل د خالت انگلیسها در مساله سیستان که منجر به تقسیم این منطقه تاریخی افغانستان با فارس شد، صحبت کردیم. امروز به پیآمدها و عواقب آن برای اهالی و جغرافیای جدید که در نتیجه سیاست های استعماری زمان با آن روبه رو شدند، می پردازیم.
د سیستان وادۍ ښېرازي او د ژوندانه دوام په هلمند سیند پورې اړه مومي چې د دجلې او فرات ترڅنګ بل سیند په سیمه کې د هغه ارزښت ته نه رسېږي. سیستان د رستم وطن و چې مور یې کابلۍ او مېرمن یې سمنګانۍ وه او له همدې امله دا سیمه زموږ په ارزښتونو کې یو اوچت ځای لري.
هیئت انگلیسی گولد شمید ضمن تقسیم جغرافیای سیستان، به آب نیز پرداخت و در تنها ماده ای سند حکمیت وی آمده است که از این آب باید استفاده عادلانه صورت گیرد. این حکمیت در زمانی صورت گرفت که انگلیسها هنوز تجربه استفاده از آب در منطقه را که بعداً با تغییر مسیر آب دریای سوات و ایجاد کانالها در پنجاب به دست آوردند، نه داشتند. به گمان اغلب، اگر این تجارب در زمان تقسیم سیستان و آب آن وجود میداشت، قضاوت انگلیس ها شکل دیگری به خود می گرفت.
زموږ نوي نسل ته ضرور ده وپوهېږي چې افغانان په هر پړاو کې د خپلې خاورې او اوبو د ساتنې سنگر کې ولاړ پاتې شوي، خو څرنګه چې زور یې له استعماري ځواکونو سره نه برابرېده، په شا شوي دي.
له فارس سره د هلمند د اوبو مساله بل انگریز استازي مک موهن هم حل نه شوای کړی، تر هغو چې ډېر وروسته، صدراعظم محمد موسی شفیق په یوه حقوقي تړون کې راوستله چې له نېکه مرغه تر اوسه نافذ دی او باید همداسې بې تغییره وساتل شي. افغانستان له تړون سره سره د کورنیو شخړو دوران کې د میلیاردو ډالرو په ارزښت اوبه وړیا فارس یا اوسني ایران ته ورکړي بې له دې چې په بدل کې یې هېڅ امتیاز تر لاسه کړي.
یکی از دلایل عمده بحث در مورد اینگونه مسایل تاریخی آنست که افغانها در روشنی آن حقوق ارضی و آبی خود را بشناسند. در عین حال باید به این نتیجه هم برسند که همکاری منطقوی در شرایط کنونی از ضروریات است و بدون پیوستن به این حلقه اتصال که ایران یک بخش مهم آنرا تشکیل می دهد، امکانات رشد محدودتر می شود.
په دې پودکاست کې د سیستان د اوبو په مساله او افغانانو ته یې په تاریخي لوستونو خبرې شوې دي چې بشپړ متن یې له لاندې لینکونو تر لاسه کېدلی شي:
https://mohammadashrafghani.com/ps/48th-podcast/
https://mohammadashrafghani.com/fa/48th-podcast/
https://mohammadashrafghani.com/48th-podcast/

این برنامه علاوه بر رسانه های اجتماعی از این پلاتفورم ها نیز قابل دریافت است:
Apple Podcasts، Spotify، Amazon Music ، Samsung Podcasts، Podcast Index، Listen Notes، RSS.com Community

زما ګرانو وطنوالو،
تر دې زیاته خوښي په دې شېبه کې لږه وینم چې یوځل بیا له تاسې سره مخامخ په مختلفو مسایلو او مواردو د خبرو امکان پیدا شو. یو مهم بحث چې په دې وروستیو میاشتو کې راپیل شوی او په معلومو دلیلونو ځنډېدلی و، د افغانستان د تاریخ په اړه د پودکاست پرله پسې لړۍ وه. موږ په دغو بحثونو کې تر دویم انګلیس – افغان جنګ وړاندې حالاتو ارزونې ته رسېدلي وو چې څنګه یې انګرېزانو ته په نژدې ۴۰ کلو کې د دویم یرغل پلمه په لاس ورکړه. نن ځان نېکمرغه بولم چې هغه لړۍ، له هماغه ځایه چې درېدلې وه، بیا پیلوو.
در زمره شرایط و عواملی که راه را برای حمله دوم انگلیس بر افغانستان در اواخر سالهای هفتاد قرن نزده هموار کرد، باید حکمیت انگلیس در تقسیم وادی سیستان با فارس را که امیر افغانستان شیرعلی خان را سخت آزرده ساخت، به طور خاص مورد توجه قرار داد.
انگلیسانو د قاجاری فارس ادعاوو ته په پام سره چې سیستان یې د صفوي امپراتورۍ برخه او ځکه خپل حق باله، د هلمند سیند او تالابونو منځ کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د پولې په تېرولو، افغانستان اړ کړ چې په لوېدیځ کې شاته ولاړ شي او د سیستان یوه مهمه او په حقیقت کې ښېرازه برخه فارس ته پرېږدي.
در نتیجه این تغییرات، بعلاوه از درست رفتن خاک در وادی سیستان، ترکیب جمعیتی افغانستان نیز تغییر کرد و یک بخش قابل ملاحظه شهروندان بلوچ آن در ترکیب کشور دیگری درآمد. شواهد نشان می دهند که اگر موضوع سیستان در اوایل سالهای هفتاد قرن نزده به نحو دیگری فیصله می شد، شاید تهاجم دوم انگلیس بر افغانستان که به بهانه نزدیک شدن امیر به روسیه صورت گرفت، واقع نه می شد.
د ژوند لارې پودکاست په دې ګڼه کې د دویمې انګرېز – افغان جګړې د عواملو او انګېزو د څېړنې په لړ کې د سیستان پر ویش غږېږو او ګورو چې څنګه انګرېزانو په دغه لانجه کې فارس ته په ترجیح ورکولو، افغانان خوابدي او اړ کړل چې د مرستې له پاره روسانو ته مخ واړوي.
ددې پوښتنو او ځوابونو بشپړ متن له لاندې لینکو څخه ترلاسه کولی شئ:
https://mohammadashrafghani.com/ps/47th-podcast/
https://mohammadashrafghani.com/fa/47th-podcast/
https://mohammadashrafghani.com/47th-podcast

د افغانستان د تاریخ په دې خپرونه کې، په نولسمه پېړۍ کې د انګرېزانو پر لومړي وسله وال تېري، عواملو او دواړو لورو ته یې په عواقبو غږېږو. له دغه یرغل نه چې د پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې وشو، انګرېزانو درې موخې درلودې: منځنۍ آسیا ته نژدې کېدل؛ د ګڼو واکمنیو پرځای چې د کورنیو جنګونو نتیجه وه، د یوه واحد، خو له دوی سره تړلي افغان حکومت ایجاد؛ او په افغانستان کې د خپل یوه ملګري سیمه ییز لښکر جوړول چې ورسره د رنجیت سینګهـ پنجاب چې دوی ورته سترګې نیولې وې، له دواړو خواوو چاپېر کړي.
افغانها در ابتدا بدون آن که قادر به درک عمق بازی های استعماری باشند، شاه شجاع را به عنوان وارث مشروع امپراتوری احمدشاهی پذیرفتند، اما با نمایان شدن ماهیت دست نشاندگی شاه، مقاومت در برابر اشغال انگلیس رو به افزایش نهاد که در آن شاه شجاع زندگی خود و انگلیس ها حیثیت امپراتوری شانرا با شکست فاحشی که متقبل شدند، از دست دادند.
د لومړۍ انګرېز – افغان جګړې په نتیجه کې، افغانستان وساتل شو، خو له بده مرغه د راتلونکو ۲۱ کلو له پاره د واک پر سر کورنۍ جګړې ته ولاړو. دا جګړې چې نوي واکمن – امیر دوست محمد خان په پای کې کرارې کړي، د هغه تر مړینې وروسته بېرته تودې شوې. د فتور په دې درېیو لسیزو کې سندهـ، کشمیر، پېښور، دېره اسماعیل خان، دېره غازي خان او ملتان په اساسي ډول د افغانانو له لاسه ووتل.
افغانها با قربانی های بی دریغ، موفق شدند که انگلیس ها را با زور از کشور خود برانند، اما آنها در مقابل برای کشیدن انتقام از ملت ما، جلال آباد را آتش زدند؛ غزنی را غارت کردند،؛ استالف را به مشت خاکستر تبدیل نمودند؛ و مهمتر از همه، بازار مشهور چارچته در کابل را چون نمادی از وحشت استعمار اروپایی که زیر نام تمدن انجام شد، به شکل یک مخروبه سیاه بر جا گذاشتند.

Lessons of Disintegration and Infightings | Dr. Ashraf Ghani

ګرانو وطنوالو، خویندو او وروڼو،
په تېرو نژدې دوو کلو او ۴۲ خپرونو کې تر دې ځایه د افغانستان یو لړ مهم مادي او معنوي ارزښتونه د شواهدو، اسنادو او تجربو له مخې د «ژوند لارې» لړۍ په بڼه له تاسې سره شریک شول. څرنګه چې دا لړۍ د معاصر افغان دولت د جوړېدو درې سومې کلیزې ته چې په ۲۰۴۷ کال کې رارسېږي بېله شوې ده، ضروري وبلل شوه چې سر له همدې ګڼې زموږ د اوسمهالي دولت په لنډ تاریخ هم خبرې وشي او حساسې برخې یې په نوې بڼه وسپړل شي.
تشریح تاریخ معاصر ما با استفاده از اسناد مهم آرشیفی که اغلب آنها بار اول به این شیوه همگانی می شوند، به مردم ما، خاصتاً جوانان و رهبران آینده کمک خواهد کرد تا از تجارب مثبت بیاموزند و با شناخت عوامل شکست ها و پراکندگی ها، ذهنیت ها را برای احتراز از آن بسیج نمایند.
د احمد شاه بابا شخصی او عملی تجربو چې نژدې درې پېړۍ وړاندې یې نوې افغان امپراتوري جوړه کړه، په ښکاره ډول وښوده چې دا ولس که لار ورته جوړه شي، خورا ستر کارونه ترسره کولی شي.
دولت جدید افغانها که با رایزنی نمایندگان بیشتر اقوام ما در نیمه دوم قرن هژده میلادی در قندهار شکل گرفت، رفته رفته به بزرگترین قدرت نظامی منطقه مبدل شد و بعنوان آخرین امپراتوری اسلامی در آسیا ثبت تاریخ گردید.
د معاصر تاریخ په دې لومړۍ خپرونه کې، هغو شرایطو او عواملو ته کتنه کوو چې د اتلسمې پېړۍ په نیمایي کې یې د افغانانو د سترواکۍ جوړېدو ته لار جوړه کړه؛ وروسته به په ترتیب سره ددې سترواکۍ د پاشل کېدو لاملونه او اوسنیو او راتلونکو نسلونو ته د هغې درسونه وسپړو.
ددې پوښتنو او ځوابونو بشپړ متن له لاندې لینکو څخه ترلاسه کولی شئ:
https://mohammadashrafghani.com/ps/43th-podcast/
https://mohammadashrafghani.com/fa/43th-podcast/
https://mohammadashrafghani.com/43th-podcast/
این برنامه ها در کنار رسانه های اجتماعی اکنون از پلاتفورم های ذیل نیز قابل دریافت است:
Apple Podcasts، Spotify، Amazon Music ، Samsung Podcasts، Podcast Index، Listen Notes، RSS.com Community